Część 1. Okres reformacji (1517–1648)
Stutrzydziestoletni okres reformacji liczy się od 1517 roku, kiedy to wystąpienie Marcina Lutra zapoczątkowało w Niemczech reformację protestancką, do roku 1648, w którym podpisany został Traktat Westfalski, rozwiązujący problem wojen religijnych w Europie. Charakter tego okresu został ukształtowany przez renesans i reformację, prądy kulturowe powstałe na gruncie średniowiecznego społeczeństwa feudalnego. Kiedy stało się jasne, że feudalne społeczeństwo europejskie nie jest w stanie wypełnić celu Opatrzności Odnowy, kierunek Opatrzności uległ zmianie. Bóg ponownie rozpoczął dzieło przygotowywania fundamentu dla powtórnego przyjścia Mesjasza, tym razem w oparciu o renesans i reformację. Dlatego nie można zrozumieć charakteru omawianego okresu bez uprzedniego poznania natury tych dwóch nurtów. Aby zrozumieć proces kształtowania się renesansu i reformacji, spójrzmy raz jeszcze na średniowieczne społeczeństwo europejskie i zastanówmy się, jaki wpływ wywierało ono na pierwotną naturę człowieka.
Pierwotna natura ludzi żyjących w późnym średniowieczu nie mogła się swobodnie rozwijać, tłumił ją bowiem feudalny system społeczny oraz zsekularyzowana i skorumpowana organizacja kościelna. Każdy człowiek musi podążać drogą wiary w poszukiwaniu Boga. Wiara powinna umacniać się w bezpośredniej, wertykalnej relacji pomiędzy Bogiem i każdym człowiekiem. Niestety, w czasach feudalnych papiestwo i duchowieństwo ze swymi dogmatami i rytuałami ograniczało swobodę życia duchowego. Sztywny podział społeczny uniemożliwiał wolność religijną. W łonie Kościoła dochodziło do takich wynaturzeń, jak handel urzędami kościelnymi. Biskupi często prowadzili skorumpowane i rozpustne życie, nadużywając swej pozycji i władzy. W rezultacie papiestwo utraciło nimb świętości, stając się jeszcze jedną instytucją władzy świeckiej. Przestało być duchowym przewodnikiem i powiernikiem człowieka.
System społeczny późnego średniowiecza nie pozwalał na swobodny rozwój i pełną realizację pierwotnej natury człowieka. Długo tłumione, najgłębsze pragnienia serca wzywały ludzi średniowiecza do zniszczenia uwarunkowań społecznych, które stały się przeszkodą na drodze odnowy pierwotnej natury. Pierwotna natura człowieka posiada dwa aspekty: wewnętrzny i zewnętrzny.
Zasada Stworzenia mówi, że człowiek jest rzeczywistym obiektem Boga, stworzonym na Jego obraz i podobieństwo, odzwierciedlającym dwoiste przymioty swego Stwórcy: pierwotną naturę wewnętrzną i pierwotną formę zewnętrzną. Wzajemna wymiana pomiędzy naturą wewnętrzną i formą zewnętrzną jest podstawą naszego istnienia i rozwoju. Natura pierwotna człowieka dąży do zaspokojenia dwóch rodzajów pragnień: wewnętrznych i zewnętrznych. Bóg, prowadzący opatrzność odnowy człowieka, działa poprzez te dwa typy pragnień.
Bóg najpierw stworzył osobę fizyczną człowieka, a dopiero później jego osobę duchową (Rdz 2:7). Dlatego w procesie opatrzności odnowy Bóg najpierw odnawia aspekty zewnętrzne, a w drugiej kolejności wewnętrzne. Wyjaśniliśmy wcześniej (patrz Odnowa 1.3), że my — upadli ludzie — możemy złożyć rzeczywistą, wewnętrzną ofiarę dopiero po dokonaniu ofiary zewnętrznej, symbolicznej. Tylko wtedy możemy ustanowić podstawę przyjęcia Mesjasza, która ma jeszcze bardziej wewnętrzny charakter. Proces odnowy utraconej więzi człowieka z Bogiem także rozpoczął się od aspektów zewnętrznych i postępował w kierunku aspektów wewnętrznych. Na początku, w epoce poprzedzającej Stary Testament Bóg odnawiał ludzi na poziomie sługi sługi (Rdz 9:25), nakazując im składać ofiary całopalne. Następnie w epoce Starego Testamentu, w oparciu o Prawo Mojżeszowe, Bóg pracował nad odnową człowieka na poziomie sługi (Kapł. 25:55). Z kolei w epoce Nowego Testamentu Bóg odnawiał ludzkość do poziomu adoptowanych dzieci (Rz. 8:23), działając przez wiarę. I wreszcie w epoce Spełnionego Testamentu Bóg odnowi wszystkich ludzi do poziomu Swoich prawdziwych dzieci w oparciu o serce (patrz Mojżesz i Jezus 3.3.2).
Postępując według tej samej zasady, Bóg najpierw starał się odnowić zewnętrzne środowisko życia człowieka, działając przez naukę, a dopiero później pracował nad odnową naszej duchowości, posługując się religią. Zasada ta odzwierciedla się również w porządku stworzenia: zewnętrzny świat aniołów powstał przed pojawieniem się ludzkości, reprezentującej wewnętrzny aspekt wszechświata. W procesie opatrzności odnowy Bóg pracował najpierw ze światem aniołów, aby przy ich pomocy odnowić kolejno świat zewnętrzny, reprezentowany przez fizyczne ciało człowieka, oraz wewnętrzny świat duchowy, którego odzwierciedleniem jest duch człowieka.
Bóg pragnął, aby człowiek średniowieczny odnowił swą pierwotną, daną mu przez Stwórcę naturę. Pierwszym krokiem musiało być zerwanie przez upadłego człowieka więzi z Szatanem, który zyskał wpływ na ówczesne społeczeństwo w wyniku błędów i demoralizacji papiestwa, a przede wszystkim niewypełnienia przez nie odpowiedzialności odnowienia podstawy wiary. Ludzkie dążenia do odnowy obydwu aspektów pierwotnej natury doprowadziły do rozdzielenia przewodniej myśli filozoficznej tamtego okresu na dwa nurty, obydwa nakierowane na odzyskanie utraconego dziedzictwa przeszłości, lecz koncentrujące się na różnych jego sferach. Pierwszy, który określić możemy jako nurt typu Kaina, rozpoczął się od nawrotu do Hellenizmu, czyli kultury i filozofii starożytnej Grecji i Rzymu. Stał się on zalążkiem renesansu, którego centralną wartością był humanizm. Drugi prąd, typu Abla, czerpał z dziedzictwa hebrajskiej kultury Izraela oraz wczesnego chrześcijaństwa. Zaowocował on reformacją, której podstawową wartością była wiara w Boga.
Prądy kulturowe Hebraizmu i Hellenizmu wykształciły się w odległej przeszłości i kilkakrotnie splotły się na szlakach historii.
Korzeni Hellenizmu szukać należy w cywilizacji minojskiej, która rozwinęła się na Krecie w II tys. p.n.e. Dała ona początek kulturze mykeńskiej, koncentrującej się na półwyspie greckim. Około XI stulecia p.n.e. z cywilizacji tych wyłoniła się cywilizacja helleńska, typu Kaina, której wiodącą ideologią był humanizm.
Mniej więcej w tym samym czasie narodziła się na Bliskim Wschodzie cywilizacja hebrajska, w której rolę centralnej ideologii odgrywał żydowski monoteizm. Szczytem jej rozkwitu był okres Zjednoczonego Królestwa Izraelskiego. Gdyby ówcześni królowie stworzyli podstawę dla przyjścia Mesjasza i przyjęli go, wówczas triumfująca hebrajska cywilizacja wchłonęłaby tracącą swą świetność kulturę helleńską, tworząc jedną ogólnoświatową cywilizację. Niestety, ów opatrznościowy zamiar nie doczekał się spełnienia, gdyż królowie izraelscy nie wypełnili Woli Boga. W rezultacie Żydzi znaleźli się w niewoli babilońskiej. Po wyzwoleniu powrócili do ojczyzny po to tylko, aby znów popaść w zależność w 333 roku p.n.e. od Greków i w 63 roku p.n.e. od Rzymian. W kolejnych stuleciach aż do przyjścia Jezusa Hebraizm znajdował się pod ciągłą dominacją Hellenizmu.
Gdyby naród izraelski przyjął Jezusa i zjednoczył się z nim, wówczas w niedługim czasie całe Cesarstwo Rzymskie zostałoby przekształcone w królestwo mesjańskie pod wodzą Jezusa. Hebraizm wchłonąłby kulturę helleńską, tworząc jedną ogólnoświatową cywilizację hebrajską. Ten opatrznościowy plan nigdy jednak nie doszedł do skutku z powodu odrzucenia Jezusa przez naród wybrany. Przez kilka kolejnych wieków Hebraizm pozostał pod wpływem Hellenizmu.
W 313 roku n.e. cesarz rzymski Konstantyn Wielki wydał edykt mediolański, przyznający chrześcijaństwu status oficjalnej religii i kończący okres bezlitosnego prześladowania wyznawców Chrystusa. Od tamtego momentu Hebraizm zaczął stopniowo zdobywać przewagę nad Hellenizmem. Do początku VIII wieku wykształcił on dwie cywilizacje chrześcijańskie: Wschodnią czyli Prawosławną oraz Rzymskokatolicką.
Gdyby papieże i cesarze doby karolińskiej wypełnili swoją odpowiedzialność i ustanowili podstawę wiary, doszłoby w tamtym czasie do stworzenia pełnej podstawy przyjęcia Mesjasza. Hebraizm całkowicie wchłonąłby Hellenizm, tworząc jedną ogólnoświatową cywilizację. Niestety niewiara i demoralizacja papieży i cesarzy umożliwiły Szatanowi wypaczenie opartej o Hebraizm ideologii średniowiecznej. W rezultacie Bóg musiał rozpocząć nową opatrzność oddzielenia ludzkości od Szatana. W tym celu Bóg podzielił ideologię średniowieczną na dwa prądy myślowe: ruch odrodzenia Hellenizmu (ideologię typu Kaina) oraz Hebraizmu (ideologię typu Abla), postępując podobnie jak wtedy, gdy symbolicznie rozdzielił Adama na dwóch jego synów, Kaina i Abla. Ten podział zaowocował renesansem i reformacją.
Helleński prąd myślowy, odrodzony w postaci renesansowego humanizmu, szybko zaczął dominować nad nurtem hebrajskim. Celem opatrzności odnowy w tym okresie było odnowienie (przez tożsame warunki odszkodowania) pierwszego etapu okresu przygotowania na przyjście Mesjasza w historii Izraela. Naród żydowski znajdował się wówczas pod panowaniem Greków, a Hebraizm pod dominacją Hellenizmu. Pamiętamy, że w rodzinie Adama warunkiem oddzielenia Szatana od Adama, a tym samym ustanowienia podstawy wcielenia koniecznej do przyjęcia Mesjasza, było podporządkowanie się Kaina Ablowi. Podobnie, tylko przez podporządkowanie się Hellenizmu Hebraizmowi mogło dojść do oddzielenia dominującej w tamtym czasie ideologii od Szatana. Na tym fundamencie zostałaby następnie ustanowiona ogólnoświatowa podstawa wcielenia konieczna do przyjęcia Powracającego Chrystusa.
1.1 Renesans
Powiedzieliśmy wcześniej, że renesans wyrósł z zewnętrznych pragnień pierwotnej natury człowieka. Jakie wartości ludzie średniowiecza cenili sobie najbardziej? W jaki sposób dążyli do ich urzeczywistnienia?
Zasada Stworzenia mówi, że celem życia człowieka jest osiągnięcie doskonałości drogą wypełnienia danej mu odpowiedzialności. Dokonać tego mamy powodowani własną wolną wolą, bez bezpośredniej interwencji Boga. Przed człowiekiem stoi więc zadanie osiągnięcia pełnej jedności z Bogiem i jednocześnie rozwinięcia w pełni własnej autonomii. Dlatego cechą pierwotnej natury człowieka jest dążenie do wolności i niezależności. Osoba o doskonałym charakterze rozumie Wolę Boga i wciela ją w życie, posługując się własną intuicją i rozsądkiem, nie czekając na Boże objawienie. Dążenie do wiedzy i zrozumienia jest dla człowieka czymś naturalnym. Ponadto każdy człowiek został również obdarzony przez Boga prawem do panowania nad światem przyrody. Posiadamy więc przywilej troszczenia się o świat i pielęgnowania go w taki sposób, by stworzyć przyjemne środowisko życia sobie i innym. Dokonać tego możemy przy pomocy nauki, która bada i wykorzystuje prawa natury. Dlatego cenimy sobie świat przyrody, naukowe zrozumienie rzeczywistości oraz praktyczność w codziennym życiu.
Średniowieczne społeczeństwo feudalne przez wiele wieków tłumiło rozwój pierwotnej natury człowieka. Ucisk ten wyzwalał w ludziach tym silniejszą tęsknotę za wartościami, które tak długo pozostawały nieosiągalne. Stopniowo ludzie zaczęli zapoznawać się z klasycznym dziedzictwem cywilizacji antycznych, które przenikało do Europy za pośrednictwem muzułmanów, dzięki rozszerzeniu kontaktów ze Wschodem w dobie wypraw krzyżowych. Starożytni Rzymianie i Grecy cenili sobie wolność, niezależność, rozum, świat natury oraz praktyczność; pozwoliło im to rozwinąć w znacznym stopniu naukę oraz sztukę klasyczną. Ich zainteresowania i dążenia dokładnie odpowiadały pragnieniom i poszukiwaniom ludzi żyjących w średniowieczu. W Europie nastąpił entuzjastyczny nawrót do wartości i dorobku Hellenizmu, który zaowocował rozwojem renesansowego humanizmu.
Renesans narodził się w XIV wieku we Włoszech, które stanowiły w owym czasie centrum studiów nad klasyczną spuścizną Hellenizmu. I chociaż w początkowym okresie rozwoju renesans ograniczał się do naśladowania filozofii i stylu życia starożytnych Greków i Rzymian, szybko przekształcił się w szeroki ruch, dążący do zreformowania wszystkich dziedzin średniowiecznego życia. Swym zasięgiem objął nie tylko sferę kultury, lecz każdy niemal aspekt życia z polityką, ekonomią i religią włącznie. Renesans stał się w przewodnią siłą kształtującą zewnętrzny aspekt nowoczesnej kultury.
1.2 Reformacja
Opatrzność Odnowy oparta o średniowieczne papiestwo nie wydała owoców z powodu sekularyzacji i korupcji wśród przywódców Kościoła. Głosiciele nowej filozofii humanizmu zaczęli występować również przeciwko rytualizmowi i dominacji Kościoła, ograniczających swobodę religijną. Przeciwstawiali się feudalnej strukturze społecznej i autorytetowi papieża, które ograniczały autonomię jednostki. Buntowali się przeciwko poglądowi, że wiara wymaga absolutnego posłuszeństwa wobec dyktatu Kościoła we wszystkich dziedzinach życia. Argumentowali, że zasada ta odmawia człowiekowi prawa do kierowania się w życiu religijnym sumieniem i własnym zrozumieniem Biblii. Kwestionowali ascetyczny i oderwany od rzeczywistości ideał życia klasztornego, nie doceniający wartości praktycznego, codziennego życia, świata natury i nauk przyrodniczych. Z tych powodów wielu średniowiecznych chrześcijan występowało przeciwko władzy papiestwa.
W miarę odkrywania nowych dróg zaspokajania zewnętrznych pragnień pierwotnej natury zaczęły w sercach ludzi średniowiecza narastać również tęsknoty o bardziej wewnętrznym, duchowym charakterze. Wielu zaczęło nawoływać do przywrócenia ducha pierwotnych wspólnot chrześcijańskich, w których wierni, wsłuchując się w słowa Jezusa i apostołów, wypełniali z gorliwością Wolę Boga.
Średniowieczny nurt odnowy Hebraizmu zapoczątkowany został przez Johna Wycliffa (1324–1384), profesora teologii na uniwersytecie oksfordzkim, który przetłumaczył Biblię na język angielski. Wycliff twierdził, że standard wiary chrześcijańskiej powinna kształtować Biblia, nie zaś papiestwo i duchowieństwo. Wykazał również, że wiele dogmatów, ceremonii oraz rozporządzeń prawnych Kościoła pozbawione było podstaw biblijnych. Piętnował duchowieństwo za korupcję, demoralizację, wyzysk ludzi i nadużywanie władzy.
Korzeni Reformacji Protestanckiej szukać zatem należy w czternastowiecznej Anglii, w dobie upadku autorytetu papiestwa. Kolejne ruchy reformacyjne, podobne w swoim charakterze do wystąpienia Wycliffa, miały miejsce w piętnastowiecznych Czechach i Włoszech, zostały jednak zdławione, a ich przywódcy straceni. Pod koniec XV wieku papież Leon X rozpoczął masową sprzedaż odpustów w celu zebrania funduszy potrzebnych do przebudowy bazyliki Św. Piotra w Rzymie. Ówczesna doktryna katolicka głosiła, iż przez wykupienie odpustu można było zyskać uwolnienie od kary za grzechy należnej w przyszłym życiu. Kiedy sprzedaż odpustów została ogłoszona w Niemczech w 1517 roku, doszło do gwałtownego sprzeciwu, który doprowadził do wybuchu reformacji protestanckiej. Na jej czele stanął Marcin Luter (1483–1546), profesor teologii biblijnej na Uniwersytecie w Wittenberdze. Płomień reformacji szybko się rozprzestrzenił, ogarniając Szwajcarię, gdzie na czele ruchu stanął Huldrych Zwingli (1484-1531), Francję, w której osobą centralną był Jan Kalwin (1509–1564), a także Anglię i Niderlandy.
Kontestacja religijna rozpętała wojny na całym kontynencie europejskim, które trwały przez ponad sto lat, do roku 1648, kiedy podpisanie Traktatu Westfalskiego zakończyło Wojnę Trzydziestoletnią. Protestantyzm odniósł zwycięstwo w Europie Północnej, natomiast Kościół katolicki utrwalił swe wpływy w Europie Południowej.
Wojna Trzydziestoletnia pomiędzy protestantami a katolikami toczyła się na ziemi niemieckiej. Konflikt ów miał charakter nie tylko religijny; przerodził się w wojnę domową o obliczu wyraźnie politycznym, która miała rozstrzygnąć o przyszłym losie państw niemieckich. Kończący wojnę Traktat Westfalski był z jednej strony ugodą religijną, czyli kompromisem pomiędzy katolikami i protestantami, z drugiej zaś układem politycznym, rozwiązującym problem roszczeń terytorialnych narodów takich jak Austria, Francja, Szwecja i Hiszpania.