Część 2. Okres konfliktów religijnych i ideologicznych (1648–1789)
Okres religijnych i ideologicznych konfliktów obejmuje przedział stu czterdziestu lat — od podpisania Traktatu Westfalskiego w 1648 roku, sankcjonującego istnienie protestantyzmu jako odłamu chrześcijaństwa, do wybuchu Rewolucji Francuskiej w 1789 roku. Nic nie mogło powstrzymać ludzi doby nowożytnej od dalszych intensywnych poszukiwań dróg zaspokajania wewnętrznych i zewnętrznych pragnień umysłu pierwotnego. W klimacie zdobytej na nowo swobody myśli i wyznania nie do uniknięcia były teologiczne podziały i filozoficzne kontrowersje.
Wielokrotnie już podkreślaliśmy, że w Opatrzności Odnowy Bóg nieustannie podejmował wysiłki rozdzielenia strony Kaina od strony Abla na wszystkich poziomach — od indywidualnego do światowego. W Dniach Ostatnich cały upadły świat został podzielony na dwa obozy: komunistyczny — stronę typu Kaina, oraz demokratyczny — stronę typu Abla. Warunkiem ustanowienia podstawy wcielenia jest podporządkowanie się strony Kaina stronie Abla, dlatego też ustanowienie ogólnoświatowej podstawy wcielenia w Dniach Ostatnich zależy od tego, czy świat komunistyczny podporządkuje się światu demokratycznemu. Tylko wtedy ludzkość będzie mogła przyjąć Powracającego Chrystusa i ustanowić zjednoczony świat. Przygotowywanie gruntu pod to ostateczne zwycięstwo Opatrzności dokonywało się poprzez rozwój dwóch przeciwstawnych światopoglądów, który trwał przez całą omawianą przez nas epokę i osiągnął kulminację w czasach nam współczesnych.
2.1 Światopogląd typu Kaina
Dążenie do zaspokojenia zewnętrznych pragnień pierwotnej natury człowieka doprowadziło do powstania ruchu odrodzenia starożytnego dziedzictwa Hellenizmu i narodzin renesansowego humanizmu. Humanizm przeciwstawiał się filozofii i etyce średniowiecznej, głosząc hasła godności człowieka oraz kładąc większy nacisk na wartość świata natury niż na wiarę w Boga i praktyki religijne. Umysł człowieka średniowiecznego za główną cnotę uważał posłuszeństwo wobec Boga, pogardzając światem fizycznym i ciałem człowieka, upatrywał w nich siedliska wszelkiego zła i grzechu. Renesans wprowadził nowy sposób patrzenia na życie, stawiając na piedestale człowieka i naturę oraz dążąc do ich zgłębienia za pośrednictwem rozumu, doświadczenia, logiki i eksperymentu. Wykorzystując dorobek nauk przyrodniczych, światopogląd ten wykształcił dwie ważne szkoły nowożytnej filozofii: racjonalizm oparty o metodę dedukcyjną oraz empiryzm, bazujący na metodzie indukcyjnej.
Racjonalizm, którego ojcem był francuski filozof Rene Descartes zwany Kartezjuszem (1596-1650), utrzymywał, że w poszukiwaniu prawdy można kierować się tylko rozumem. Kartezjusz poddał w wątpliwość każdą prawdę przekazaną przez tradycję i historię, i doszedł do wniosku, że jedyna rzecz, na której można się oprzeć, to rozum ludzki. Swą filozofię podsumował w znanym powiedzeniu: „Myślę, więc jestem”. Wychodząc od tej fundamentalnej zasady i posługując się metodą dedukcyjną, Kartezjusz potwierdził następnie istnienie świata zewnętrznego. Chociaż sam Kartezjusz przyjął, a nawet starał się rozumowo udowodnić istnienie Boga, późniejsi racjonaliści okazywali się najczęściej agnostykami bądź ateistami.
Angielski filozof Francis Bacon (1561–1626) był natomiast twórcą empiryzmu, nurtu filozoficznego, który utrzymywał, że prawdę można odkryć tylko przez doświadczenie. Szkoła ta widziała umysł człowieka jako czystą kartę papieru (tabula rasa), na której zapisują się zdobyte doświadczenia. Aby zdobyć prawdziwą wiedzę, należy odrzucić wszelkie uprzedzenia i starać się ogarnąć prawdę na drodze doświadczenia oraz obserwacji zewnętrznego świata. Zarówno racjonalizm, stawiający na piedestale rozum ludzki i odrzucający Boga, jak i empiryzm, hołdujący ludzkiemu doświadczeniu i naukom eksperymentalnym, zerwały z mistycyzmem i przesądami. Obydwa nurty filozoficzne, każdy na swój sposób, postępowały w kierunku oddzielenia człowieka i porządku naturalnego od Boga.
Renesans zapoczątkował owe nurty myślowe zakorzenione w renesansowym humanizmie i zamiast pobudzić w człowieku pragnienie poszukiwania Boga i Jego Królestwa, zrodził styl życia, który zachęcał ludzi tylko do realizacji pragnień zewnętrznych. Zamknęło to drogę do Boga, a jednocześnie otworzyło podwoje sfery Szatana. Z tego powodu światopogląd ten jest określany jako „światopogląd typu Kaina”. Do końca XIX wieku światopogląd typu Kaina obalił prawdy zawarte w historii i tradycji. Wszystkie sfery ludzkiego życia zaczęto poddawać osądowi rozumu albo empirycznej obserwacji. Wszystko, co zostało uznane za nieracjonalne lub nie poddające się obserwacji, włącznie z wiarą w biblijnego Boga, zaczęto traktować z pogardą i lekceważeniem. Działania ludzkie zaczęły się kierować w wąską sferę praktyczności. Tak można pokrótce scharakteryzować ideologię Oświecenia, która wyłoniła się z empiryzmu i racjonalizmu. Oświecenie było przewodnią siłą Rewolucji Francuskiej.
Typowym przykładem szkoły myślenia zakorzenionej w światopoglądzie typu Kaina był deizm, którego wykładnię dał Edward Herbert (1583–1648). Deizm proponował nową teologię, opartą całkowicie o rozum ludzki. Deiści odrzucali tradycyjną koncepcję, istniejącą od czasów Tomasza z Akwinu, głoszącą, że można pogodzić rozum i objawienie. Bóg został ograniczony w Swej roli do Stwórcy, który wprawił świat w ruch, po czym pozostawił go samemu sobie i prawom natury. Deiści nie zgadzali się również z poglądem, że człowiek odczuwa potrzebę boskiego objawienia oraz cudów. Na początku XIX stulecia filozof niemiecki Hegel (1770-1831) dokonał ogólnej syntezy osiemnastowiecznego idealizmu. Wielu z jego następców znalazło się jednakże pod przemożnym wpływem ateistycznych i materialistycznych idei francuskiego oświecenia i utworzyło tzw. lewicę heglowską, która postawiła na głowie dialektyczną metodę Hegla. Strauss (1808–1874), jeden z przedstawicieli Lewicy Heglowskiej, napisał dzieło Życie Jezusa, w którym stwierdził, że biblijne opisy cudów dokonywanych przez Jezusa zostały sfabrykowane przez jego uczniów. Ludwig Feuerbach (1804–1872) dowodził w Istocie Chrześcijaństwa, że Bóg jest niczym innym, jak tylko projekcją wewnętrznej natury człowieka. Argumenty tych myślicieli stały się podstawą współczesnego materializmu i ateizmu.
Karol Marks (1818-1883) i Friedrich Engels (1820–1895), znajdujący się pod wpływem Straussa i Feuerbacha, a także francuskich socjalistów, usystematyzowali logikę Lewicy Heglowskiej w postaci tzw. materializmu dialektycznego. Połączyli oni materializm dialektyczny z ideami ateizmu i socjalizmu, stwarzając w ten sposób ideologię komunistyczną. W ten sposób światopogląd typu Kaina, który pojawił się w okresie renesansu i w epoce oświecenia, przerodził się w ateizm i materializm, i osiągnął spełnienie w postaci ideologii marksistowskiej, która całkowicie odrzucała Boga. Ideologia ta legła u podstaw światowego komunizmu.
2.2 Światopogląd typu Abla
Niektórzy uważają, że postęp historii od czasów średniowiecznych był procesem stopniowego odchodzenia ludzi od Boga i religii. Rzeczywiście można odnieść takie wrażenie, jeżeli patrzy się na historię nowożytną przez pryzmat światopoglądu typu Kaina. Jednakże pierwotna natura człowieka dąży do zaspokajania nie tylko zewnętrznych, lecz również wewnętrznych pragnień. Duchowe aspiracje ludzi średniowiecza doprowadziły do powstania ruchu odrodzenia Hebraizmu, który zaowocował protestancką reformacją. Reformacja z kolei dała początek wielu prądom i ideom religijnym, które rozwinęły się z czasem w szeroki, wielowymiarowy nurt ideowy, głoszący, iż dążeniem człowieka powinno być udoskonalenie pierwotnej, danej przez Boga natury. Nurt ten jest określany jako światopogląd typu Abla. W tym samym czasie, kiedy rozwój światopoglądu typu Kaina odwodził ludzi od Boga i religii, światopogląd typu Abla pobudzał ich w sposób głęboki i wnikliwy do poszukiwania dróg wiodących do źródła życia.
Filozof niemiecki Emmanuel Kant (1724-1804) dokonał analizy wewnętrznych i zewnętrznych dążeń pierwotnej natury człowieka, torując w ten sposób szlaki dla światopoglądu typu Abla w sferze filozoficznej. W Filozofii Krytycznej Kant starał się połączyć sprzeczne teorie empiryzmu i racjonalizmu. Zgodnie z jego tezą, nasze różnorodne odczucia powstają w wyniku kontaktu z zewnętrznymi obiektami. Obiekty te noszą w sobie treść poznania, lecz nie są w stanie wywołać procesu poznania. Aby mogło dojść do pełnego poznania, podmiot musi posiadać pewne formy intuicji i myśli (a priori i transcendentne), za pomocą których może zintegrować różne treści (a posteriori i empiryczne), stosując syntetyczny osąd. Te formy intuicji i myśli stanowią subiektywność jaźni. Poznanie zachodzi wtedy, gdy różnorodne doznania, pochodzące od zewnętrznych obiektów, zostaną połączone i scalone z subiektywnymi formami istniejącymi w umyśle jednostki w spontanicznej czynności myślenia i zrozumienia. Kant obalił w ten sposób empiryzm, utrzymujący, iż czynnikami sprawczymi poznania są obiekty zewnętrzne, i opracował nową teorię, głoszącą, że poznaniem kieruje subiektywny umysł.
Filozofia Kanta znalazła naśladowców w osobach m.in. Johanna G. Fichte (1762–1814), Friedricha Schellinga (1775–1854) i Friedricha Hegla. Hegel wytyczył dalsze szlaki rozwoju filozofii, tworząc tzw. dialektykę heglowską. Krąg myślicieli idealistycznych utrwalił światopogląd typu Abla w sferze filozoficznej.
W sferze religijnej pojawiły się tymczasem nowe ruchy, które przeciwstawiały się dominującej tendencji do racjonalizacji religii. Kładąc nacisk na wewnętrzne przeżycia i szczere oddanie Bogu, głosiły one wyższość doświadczenia mistycznego nad doktrynami i rytuałami. Przykładem takiego ruchu był pietyzm, który powstał w Niemczech pod duchowym przywództwem Philipa Spenera (1635–1705). Ruch ten, choć miał silne konserwatywne inklinacje i stał po stronie tradycyjnej wiary, kładł zarazem nacisk na doświadczenia mistyczne.
Pietyzm dotarł do Anglii i zdobył popularność wśród innych tamtejszych grup religijnych, dając początek nowym ruchom religijnym, między innymi metodyzmowi, założonemu przez braci Wesley (Johna, 1703–1791, i Charlesa, 1707–1788). Ich praca zaowocowała wielkim ożywieniem religijnym w Anglii, która przeżywała wówczas okres stagnacji religijnej.
George Fox (1624-1691), angielski mistyk i założyciel ruchu kwakrów, twierdził, że Chrystus jest wewnętrznym światłem, które oświeca dusze wierzących. Fox uważał, że tylko ci, którzy przyjmą Ducha Świętego, połączą się z Jezusem w mistycznej więzi i doświadczą wewnętrznego światła Chrystusowego, będą w stanie zrozumieć prawdziwe znaczenie Biblii. Kwakrowie doznali gwałtownych prześladowań w Anglii, lecz ostatecznie znaleźli schronienie i pomyślność w Ameryce.
Emmanuel Swedenborg (1688-1772) był znanym szwedzkim uczonym. Posiadał on dar postrzegania duchowego i rozpoczął systematyczne studia nad światem duchowym, odkrywając wiele z jego tajemnic. Chociaż jego badania były bardzo długo ignorowane przez teologów, to ostatnio ich wartość zaczyna być powoli odkrywana i doceniana, w miarę jak wzrasta liczba ludzi zdolnych do porozumiewania się ze światem duchowym. Jest to tylko kilka przykładów dróg, jakimi postępował rozwój światopoglądu typu Abla, kształtujący podwaliny dzisiejszego systemu demokratycznego.